Υπάρχουν γυναίκες που άλλαξαν την επιστήμη, την ιατρική και την τεχνολογία, όμως τα ονόματά τους δεν γράφτηκαν πάντα δίπλα στις ανακαλύψεις τους. Σε αρκετές περιπτώσεις, η δουλειά τους υποτιμήθηκε, αποδόθηκε σε άνδρες συνεργάτες ή απλώς πέρασε στα ψιλά γράμματα της ιστορίας.
Υπάρχουν γυναίκες που άλλαξαν την επιστήμη, την ιατρική και την τεχνολογία, όμως τα ονόματά τους δεν γράφτηκαν πάντα δίπλα στις ανακαλύψεις τους. Σε αρκετές περιπτώσεις, η δουλειά τους υποτιμήθηκε, αποδόθηκε σε άνδρες συνεργάτες ή απλώς πέρασε στα ψιλά γράμματα της ιστορίας.
Αυτό το φαινόμενο έχει πλέον όνομα: «Matilda Effect».
Ο όρος περιγράφει τη συστηματική υποτίμηση ή άρνηση αναγνώρισης των επιτευγμάτων των γυναικών, ιδιαίτερα στον χώρο της επιστήμης. Πρόκειται για μια προκατάληψη που δεν αφορά απλώς το ποιος παίρνει ένα βραβείο ή ποιο όνομα εμφανίζεται πρώτο σε μια δημοσίευση. Αφορά το ποιος τελικά μένει στην ιστορία ως ο άνθρωπος που έκανε μια σημαντική ανακάλυψη.
Πώς πήρε το όνομά του;
Η ιστορία ξεκινά από τη Matilda Joslyn Gage, Αμερικανίδα ακτιβίστρια, συγγραφέα και υπέρμαχο των δικαιωμάτων των γυναικών, η οποία ήδη από το 1870 είχε αναδείξει το πρόβλημα.
Στο κείμενό της Woman as an Inventor, η Gage κατέγραφε περιπτώσεις γυναικών που είχαν συμβάλει σε σημαντικές εφευρέσεις και υποστήριζε ότι οι κοινωνικοί και θεσμικοί περιορισμοί της εποχής τους εμπόδιζαν να αναγνωριστούν για το έργο τους.
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, η ιστορικός της επιστήμης Margaret Rossiter μελέτησε συστηματικά την αόρατη παρουσία των γυναικών στην επιστημονική ιστορία. Το 1993 χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο «Matilda Effect», τιμώντας τη Gage και δίνοντας όνομα σε ένα φαινόμενο που υπήρχε πολύ πριν αποκτήσει επίσημη ονομασία.
Η ίδια η Rossiter είχε έρθει αντιμέτωπη με αυτή την πραγματικότητα ήδη από τις σπουδές της, όταν καθηγητές αμφισβήτησαν ότι γυναίκες είχαν υπάρξει σημαντικές επιστήμονες. Ακόμη και η αναφορά στη Marie Curie συνοδευόταν από την τάση να αποδίδεται η επιτυχία της σε μεγάλο βαθμό στη συνεργασία της με τον σύζυγό της.
Οι γυναίκες που έμειναν στη σκιά
Το Matilda Effect δεν αποτελεί μια θεωρητική έννοια. Η ιστορία της επιστήμης περιλαμβάνει χαρακτηριστικές περιπτώσεις γυναικών των οποίων η συμβολή αναγνωρίστηκε πολύ αργότερα ή δεν αναγνωρίστηκε ποτέ στον βαθμό που της άξιζε.
Rosalind Franklin – Η εικόνα που αποκάλυψε το DNA
Η Rosalind Franklin εργάστηκε με τεχνικές ακτίνων Χ και παρήγαγε κρίσιμα δεδομένα για τη δομή του DNA.
Η έρευνά της συνέβαλε καθοριστικά στην κατανόηση της διπλής έλικας, όμως η ιστορική αναγνώριση της ανακάλυψης συνδέθηκε κυρίως με τους άνδρες επιστήμονες που αξιοποίησαν τα δεδομένα και τις εικόνες της.
Η Franklin πέθανε το 1958 και δεν τιμήθηκε με το Νόμπελ, ενώ η συζήτηση για το πόσο σημαντική ήταν η δική της συμβολή συνεχίστηκε για δεκαετίες.
Lise Meitner – Η γυναίκα πίσω από τη θεωρία της πυρηνικής σχάσης
Η Lise Meitner ήταν μία από τις σημαντικές φυσικούς που συνέβαλαν στην κατανόηση της πυρηνικής σχάσης.
Παρότι συμμετείχε στην επιστημονική εργασία που οδήγησε στην ερμηνεία του φαινομένου, το Νόμπελ Χημείας του 1944 απονεμήθηκε στον Otto Hahn.
Η περίπτωση της Meitner θεωρείται χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια γυναίκα μπορούσε να βρίσκεται στην καρδιά μιας επιστημονικής ανακάλυψης και παρ' όλα αυτά να μην παίρνει την αντίστοιχη αναγνώριση.
Jocelyn Bell Burnell – Η φοιτήτρια που ανακάλυψε τα pulsars
Η Jocelyn Bell Burnell εντόπισε ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια τα πρώτα pulsars, δηλαδή αστρονομικές πηγές που εκπέμπουν εξαιρετικά τακτικούς παλμούς.
Ωστόσο, το Νόμπελ Φυσικής του 1974 απονεμήθηκε στον επιβλέποντα καθηγητή της Antony Hewish και στον Martin Ryle.
Η ίδια η Bell Burnell έμεινε εκτός της βράβευσης, παρότι είχε συμβάλει καθοριστικά στην ανακάλυψη.
Alice Ball – Μια σημαντική θεραπεία που πιστώθηκε σε άλλον
Η Alice Ball ανέπτυξε μια αποτελεσματική μέθοδο για τη θεραπεία της λέπρας στις αρχές του 20ού αιώνα.
Πέθανε πολύ νέα, πριν προλάβει να δει τη δουλειά της να αναγνωρίζεται ευρέως. Μετά τον θάνατό της, η συμβολή της αποδόθηκε σε μεγάλο βαθμό σε άνδρα επιστήμονα, ο οποίος συνέχισε να αξιοποιεί τη μέθοδό της.
Η περίπτωση της Ball δείχνει πόσο εύκολα μπορούσε μια γυναίκα να εξαφανιστεί από την ιστορία όταν δεν υπήρχε η δυνατότητα να υπερασπιστεί η ίδια το έργο της.
Δεν αφορά μόνο το παρελθόν
Το Matilda Effect δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό κατάλοιπο.
Η υποεκπροσώπηση των γυναικών στην επιστήμη και η μειωμένη αναγνώριση της συμβολής τους εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο συζήτησης. Η αναγνώριση μιας επιστημονικής δουλειάς μπορεί να επηρεάσει την ακαδημαϊκή εξέλιξη, τις χρηματοδοτήσεις, τα βραβεία και τελικά το ποιοι θεωρούνται πρότυπα για τις επόμενες γενιές.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες συνέπειες του φαινομένου.
Όταν τα βιβλία, τα πανεπιστήμια και η δημόσια ιστορία παρουσιάζουν κυρίως άνδρες ως πρωταγωνιστές της επιστήμης, τα κορίτσια και οι νεαρές γυναίκες έχουν λιγότερα γυναικεία πρότυπα στα οποία μπορούν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους.
Η καταγραφή των πραγματικών ιστοριών, επομένως, δεν είναι απλώς ζήτημα δικαιοσύνης απέναντι στο παρελθόν. Είναι και ένας τρόπος να αλλάξει η εικόνα για το ποιος μπορεί να γίνει επιστήμονας, εφευρέτης ή πρωτοπόρος.
Από την αορατότητα στην αναγνώριση
Το Matilda Effect θυμίζει ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από εκείνους που κάνουν μια ανακάλυψη. Γράφεται και από εκείνους που αποφασίζουν ποιο όνομα θα θυμάται ο κόσμος.
Η δουλειά της Margaret Rossiter βοήθησε να έρθουν ξανά στο προσκήνιο γυναίκες που είχαν παραμεριστεί, ενώ η συζήτηση γύρω από το φαινόμενο συνεχίζει να ανοίγει τον δρόμο για μεγαλύτερη αναγνώριση των γυναικών στην επιστήμη.
Γιατί πίσω από κάθε μεγάλη ανακάλυψη δεν υπάρχει μόνο μια ιστορία επιτυχίας. Μερικές φορές υπάρχει και μια δεύτερη ιστορία: εκείνη της γυναίκας που την έκανε, αλλά χρειάστηκε να περάσουν χρόνια για να μάθει ο κόσμος το όνομά της.
Ακολουθήστε το Pink.gr στο 
Ακολουθήστε το Pink.gr και στο Instagram
